Đứa trẻ bên trong vẫn chờ được ôm tình cảm
Có một sự thật mà nhiều người phải đi gần hết nửa đời mới dám nhận: tuổi thơ không qua đi như ta tưởng.
Nó không chỉ nằm lại ở một vài bức ảnh cũ, một mái nhà đã đổi màu sơn, một con đường làng, một lớp học, một tiếng gọi chiều muộn hay một mùi cơm vừa chín trong gian bếp nhỏ. Tuổi thơ không chỉ là quãng đời đã qua. Nó là phần đất đầu tiên của tâm hồn. Những gì đã gieo xuống phần đất ấy yêu thương hay lạnh nhạt, an toàn hay bất an, khích lệ hay chê bai, ôm ấp hay bỏ mặc đều tiếp tục âm thầm lớn trong con người trưởng thành của ta. Vì vậy, có những người ba mươi, bốn mươi, năm mươi tuổi rồi mà trong một khoảnh khắc nào đó, vẫn phản ứng như một đứa trẻ từng bị tổn thương. Họ giận dữ quá mức trước một sự từ chối nhỏ. Họ đau nhói khi bị hiểu lầm. Họ hoảng hốt khi người mình thương im lặng. Họ thấy mình vô giá trị chỉ vì một lời chê. Họ làm mọi cách để được công nhận. Họ sợ bị bỏ rơi đến mức bấu víu, hoặc ngược lại, sợ thân mật đến mức luôn giữ khoảng cách. Người ngoài nhìn vào, có thể thấy những phản ứng ấy là "quá", là "khó hiểu", là "thiếu trưởng thành". Nhưng sâu hơn thế, rất có thể không phải người lớn trong họ đang phản ứng. Mà là đứa trẻ bên trong vẫn chưa từng được dỗ dành. Nhiều cơn giận hôm nay không bắt đầu từ hôm nay. Nhiều nỗi sợ hôm nay không sinh ra trong hiện tại. Nhiều khoảng tối trong tính cách con người thực ra là dấu vết kéo dài của một quãng đời rất sớm, khi ta còn quá nhỏ để tự bảo vệ, quá nhỏ để gọi tên điều mình cảm, và quá nhỏ để hiểu rằng có những điều xảy ra không phải vì mình không đáng được yêu. Tuổi thơ là nơi con người học bài học đầu tiên về thế giới. Nếu một đứa trẻ lớn lên trong vòng tay an toàn, nó học rằng đời có thể là một nơi đủ tốt để ở lại. Nếu một đứa trẻ được lắng nghe, nó học rằng cảm xúc của mình có giá trị. Nếu nó được yêu mà không phải biểu diễn, nó học rằng mình không cần hoàn hảo mới xứng đáng được thương. Nếu nó được tha thứ khi vụng về, nó học rằng sai không đồng nghĩa với bị loại bỏ.
Nhưng nếu một đứa trẻ lớn lên giữa chê trách, im lặng lạnh lùng, bất ổn, đòn roi, so sánh, áp lực, hoặc thiếu vắng yêu thương, nó sẽ học những bài học rất khác. Nó học rằng muốn được chấp nhận thì phải ngoan hơn, giỏi hơn, im lặng hơn. Nó học rằng đừng làm phiền người lớn bằng nỗi buồn của mình. Nó học rằng tình yêu có điều kiện. Nó học rằng thế giới không phải chỗ để thả lỏng, mà là nơi phải đề phòng. Nó học rằng nếu mình không gồng lên, không cố hơn, không đoán trước lòng người, thì mình có thể bị bỏ quên. Và rồi đứa trẻ ấy lớn lên. Nó đi học, đi làm, yêu đương, lập gia đình, kiếm sống, trò chuyện như mọi người. Bề ngoài trông có vẻ đã thành người lớn. Nhưng nhiều khi, ở nơi sâu nhất, nó vẫn đang sống bằng hệ thần kinh của một đứa trẻ từng sợ hãi. Nó vẫn cảnh giác quá mức. Vẫn thấy khó tin vào sự dịu dàng. Vẫn thấy mình phải cố mới xứng đáng được yêu. Vẫn thấy hạnh phúc là thứ mong manh, có thể biến mất bất cứ lúc nào. Đó là lý do vì sao có người luôn xin lỗi ngay cả khi mình không làm gì sai. Có người không dám nhờ giúp đỡ dù đang rất mệt. Có người không chịu nổi sự im lặng của người khác. Có người phải làm hài lòng tất cả. Có người khi bị góp ý thì cảm thấy như bị phủ nhận cả con người. Có người cứ chạm vào gần gũi là bỏ chạy. Có người yêu rất nhiều nhưng không bao giờ thật sự tin mình được yêu.
Họ không kỳ quặc. Họ không "có vấn đề" theo cách người đời dễ phán xét. Họ chỉ đang mang theo một tuổi thơ chưa được tiêu hóa.
Có những đứa trẻ từng rất ngoan. Ngoan đến mức người lớn tưởng chúng ổn. Chúng ít cãi, ít đòi hỏi, ít gây rắc rối. Chúng quen nhìn sắc mặt người lớn để cư xử cho đúng. Chúng biết nén cảm xúc từ rất sớm. Chúng hiểu thế nào là "đừng làm phiền". Người ta khen đó là những đứa trẻ chín chắn. Nhưng đôi khi, đằng sau sự chín chắn sớm ấy là một nỗi buồn quá lớn: chúng đã phải từ bỏ quyền được làm trẻ con.
Lớn lên, những người từng là "đứa trẻ ngoan" thường rất giỏi chịu đựng. Họ quen gồng. Quen tự giải quyết. Quen im lặng. Quen đặt nhu cầu người khác lên trước. Nhưng họ cũng dễ kiệt sức, dễ cảm thấy mình vô hình, dễ oán mình vì yếu, và khó nhận ra rằng mình cũng cần được ôm, được đỡ, được nói "hôm nay tôi mệt". Vì chưa từng được học điều đó, họ không biết rằng cần được an ủi không phải là ích kỷ.
Tuổi thơ ở lại không chỉ trong nỗi sợ, mà còn trong cách ta yêu. Một người từng lớn lên trong môi trường thiếu an toàn thường không yêu bằng trái tim hiện tại, mà yêu bằng cả lịch sử tổn thương của mình. Họ nghe một câu nói không trọn đã nghĩ đến khả năng bị bỏ rơi. Họ thấy một khoảng cách nhỏ đã sợ mất người kia. Họ không chỉ nhìn vào người đang trước mặt; họ còn nhìn bằng đôi mắt của một đứa trẻ từng chờ mãi một sự hiện diện mà không có.
Bởi vậy, nhiều mối quan hệ đổ vỡ không phải vì con người không có tình cảm, mà vì họ chạm vào vết thương của nhau quá sâu mà không biết. Người này muốn gần để bớt sợ. Người kia sợ gần vì từng bị đau. Người này cần được xác nhận liên tục. Người kia cần khoảng thở riêng. Người này giận vì im lặng. Người kia im lặng vì sợ nói ra sẽ bị từ chối. Rốt cuộc, cả hai tưởng mình đang sống với hiện tại, nhưng thật ra mỗi người đang vật lộn với một quá khứ riêng. Nếu nhìn thật sâu, ta sẽ thấy nhiều bi kịch của người lớn chỉ là tuổi thơ chưa lành tiếp tục sống trong một cơ thể lớn hơn.
Nhưng nói vậy không phải để đổ mọi lỗi cho cha mẹ, gia đình hay quá khứ. Mỗi thế hệ đều có những giới hạn của mình. Nhiều bậc cha mẹ cũng từng là những đứa trẻ không được ôm, nên lớn lên họ không biết ôm con thế nào. Nhiều người lớn lên trong nghèo khó, áp lực, thiếu học về cảm xúc, nên họ chỉ biết nuôi con bằng trách nhiệm mà không có đủ ngôn ngữ của dịu dàng. Có những người thương con thật, nhưng không biết cách biểu đạt để đứa trẻ cảm được tình thương ấy. Có những người chính họ cũng đang ngập trong nỗi khổ riêng, nên không còn chỗ trống nào để nhìn thấy nỗi khổ của con.
Hiểu điều đó không phải để tha hết mọi tổn thương trong một phút. Cũng không phải để buộc mình phải "thông cảm" khi trái tim còn đau. Hiểu chỉ để bớt cứng. Để thôi biến nỗi đau thành một chuỗi oán trách bất tận. Để có thể nói với chính mình: đúng, đã có những điều không đẹp. Đúng, mình đã thiếu nhiều. Đúng, mình đã chịu những vết hằn mà người khác không thấy. Nhưng mình không cần tiếp tục đánh mình thêm nữa.
Điều quan trọng nhất không phải là phân tích tuổi thơ đến vô tận. Điều quan trọng nhất là một ngày nào đó, ta đủ dịu dàng để quay vào trong và nhận ra: bên trong mình vẫn có một đứa trẻ đang chờ. Chờ gì?
Chờ được tin rằng nó không có lỗi vì đã buồn. Chờ được nói rằng nó đã rất cố gắng. Chờ được ôm mà không bị dạy dỗ ngay lập tức. Chờ có ai đó thôi bắt nó phải mạnh thêm một chút nữa. Chờ được thừa nhận rằng những gì nó đi qua là có thật. Chờ được nghe một câu rất đơn sơ: Không sao đâu. Bây giờ có tôi ở đây rồi.
Đứa trẻ bên trong không cần một bài diễn văn. Nó không cần một triết lý cao siêu. Nó chỉ cần sự có mặt. Cần một người lớn trong chính ta đủ bình tĩnh để không quay đi. Đủ kiên nhẫn để ngồi xuống cạnh nó. Đủ thật lòng để không phán xét. Đủ thương để không giục nó phải ổn ngay.
Nhiều người lớn rất giỏi làm việc, giải quyết vấn đề, chịu áp lực, đi qua đổ vỡ, nhưng lại lúng túng hoàn toàn trước nỗi buồn của chính mình. Hễ đau là họ lập tức muốn sửa. Hễ yếu là họ tự mắng. Hễ nhớ lại quá khứ là họ thấy xấu hổ vì "đã lớn rồi còn như thế". Nhưng đứa trẻ bên trong không thể được chữa lành bằng sự sốt ruột. Nó càng không thể dịu xuống bằng mệnh lệnh.
Nó chỉ dịu xuống khi được ở cùng một sự hiện diện không đe dọa.
Có thể việc ôm lại đứa trẻ bên trong bắt đầu rất nhỏ. Bằng cách lần đầu tiên bạn thôi nói với mình rằng "có thế mà cũng buồn". Bằng cách nhận ra một cơn giận quá mức thực ra che bên dưới một nỗi tủi thân cũ. Bằng cách hiểu rằng mình không vô lý, chỉ là mình đã từng sống quá lâu trong bất an. Bằng cách khi thấy lòng hoảng loạn, bạn không ngay lập tức ghét bản thân, mà tự hỏi: phần nào trong mình đang sợ?
Câu hỏi ấy quan trọng hơn mọi phán xét.
Bởi trong mỗi phản ứng lớn của người trưởng thành, thường có một tiếng kêu nhỏ của đứa trẻ bên trong. Đứa trẻ ấy không biết nói bằng ngôn ngữ sắc sảo. Nó chỉ biết nói bằng cơn giận, bằng nước mắt, bằng nỗi ghen, bằng sự bấu víu, bằng cách trốn tránh, bằng sự im lặng, bằng cảm giác tê đi, bằng một cơn kiệt sức không rõ nguyên do. Nếu ta chỉ nhìn vào bề mặt, ta sẽ ghét mình. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta có thể hiểu: đây không phải là sự yếu kém. Đây là một tín hiệu.
Một đứa trẻ từng không được bảo vệ sẽ rất nhạy với nguy cơ. Một đứa trẻ từng bị bỏ qua sẽ rất nhạy với lạnh nhạt. Một đứa trẻ từng bị kiểm soát sẽ rất nhạy với quyền lực. Một đứa trẻ từng bị chê bai sẽ rất nhạy với đánh giá. Một đứa trẻ từng phải cố để được yêu sẽ rất khó nghỉ ngơi trong tình yêu. Hiểu những điều ấy không làm quá khứ biến mất. Nhưng nó làm hiện tại bớt mù mờ. Và đôi khi, chỉ cần bớt mù mờ thôi, con người đã đỡ khổ hơn rất nhiều. Có một ngày, ta sẽ nhận ra rằng việc lớn lên không chỉ là học kiếm tiền, học cư xử, học va chạm, học thành công. Lớn lên còn là học quay lại với phần bé nhỏ nhất trong mình mà không xấu hổ. Học bế nó đi qua đời. Học nói với nó những lời lẽ ra đã phải được nghe từ rất lâu. Học trở thành nơi an toàn mà ngày xưa mình không có. Có thể ta không đổi được tuổi thơ đã qua. Không thể quay lại ngôi nhà cũ để xin một cái ôm đã lỡ. Không thể bắt người xưa hiểu hết những gì họ đã làm mình đau. Không thể đòi lại nguyên vẹn một quãng đời từng thiếu. Nhưng ta có thể làm một điều khác: không tiếp tục bỏ rơi mình. Đó là bước ngoặt. Khi ta thôi lặp lại với chính mình sự lạnh lùng mà mình từng nhận. Khi ta thôi nói bằng giọng của những người từng làm mình tổn thương. Khi ta thôi ép mình phải hoàn hảo để xứng đáng được thương.
Khi ta thôi xem mọi cảm xúc yếu mềm là điều đáng xấu hổ. Lúc ấy, một dạng làm cha mẹ mới bắt đầu; không phải làm cha mẹ với một đứa trẻ ngoài đời, mà là làm cha mẹ với đứa trẻ bên trong mình.
Làm cha mẹ cho phần bên trong ấy nghĩa là gì?
Là biết khi nào nó mệt. Là không bắt nó gồng mãi. Là bảo vệ nó khỏi những điều làm nó hoảng loạn không cần thiết. Là cho nó nghỉ. Là nghe nó khóc mà không quở trách. Là không đưa nó trở lại những nơi làm nó bị thương chỉ vì sợ cô đơn. Là dạy nó rằng có những ranh giới mình được phép giữ. Là nhắc nó rằng nó không cần biểu diễn để được ở lại. Nhiều người đợi một ai đó đến chữa lành cho mình. Điều đó đẹp, nhưng không phải lúc nào cũng có. Đôi khi, người đến muộn nhất nhưng quan trọng nhất lại chính là bản thân ta. Một ngày, sau rất nhiều thất vọng, ta phải học ngồi xuống cạnh mình như ngồi cạnh một đứa trẻ vừa đi lạc. Không quát mắng. Không giảng đạo. Chỉ phủi bụi trên vai nó và nói: Về đây. Mình đi cùng nhau. Có thể đó là khởi đầu của chữa lành. Không huy hoàng. Không ồn ào. Không phải một phép màu. Chỉ là một sự trở về. Trở về với phần nhỏ bé từng bị bỏ quên. Trở về với nỗi buồn chưa được gọi tên. Trở về với những cơn sợ đã bị ngụy trang thành tính cách. Trở về với đứa trẻ trong mình; không để đắm chìm trong quá khứ, mà để hiện tại bớt khắc nghiệt hơn.
Và khi ta đủ dịu để ôm lấy phần bên trong ấy, ta cũng sẽ dần dịu hơn với người khác. Ta hiểu rằng người trước mặt mình cũng có thể đang mang một tuổi thơ chưa lành. Ta bớt phán xét những phản ứng vụng về. Bớt cay nghiệt với sự yếu đuối của con người. Bớt ngạc nhiên trước những méo mó của tình yêu và sự cư xử. Không phải để dung túng mọi điều sai, mà để nhìn đời bằng con mắt có chiều sâu hơn.
Rốt cuộc, ai trong chúng ta cũng từng là một đứa trẻ. Và ít nhiều, đứa trẻ ấy vẫn còn ở đó. Có đứa còn nguyên tiếng cười. Có đứa đã học im lặng. Có đứa vẫn ngồi trong góc tối. Có đứa vẫn chờ. Chờ một cái ôm. Chờ một lời nói mềm. Chờ một ánh nhìn không trách móc. Chờ được biết rằng mình đã không hề quá đáng khi cần được yêu. Nếu hôm nay bạn đọc đến đây và thấy trong lòng mình có gì đó chùng xuống, có lẽ đứa trẻ ấy đang khẽ ngẩng đầu nhìn bạn. Đừng vội quay đi. Đừng vội bảo nó phải mạnh mẽ. Đừng bắt nó im lặng. Đừng đem lý trí ra tranh cãi với nước mắt.
Hãy ngồi xuống. Hãy ở lại.
Hãy ôm nó, như ôm một phần đời mình đã quá lâu không dám chạm. Bởi có những vết thương không lành vì thời gian trôi qua. Chúng chỉ bắt đầu lành khi cuối cùng cũng có người chịu ngồi bên. Và đôi khi, người ấy phải là chính ta. Tuổi thơ không qua đi hoàn toàn; nó ở lại trong cách ta yêu, cách ta sợ, cách ta giận và cách ta nhìn chính mình. Nhiều phản ứng hôm nay không phải vì ta yếu, mà vì một phần bên trong vẫn còn đau. Chữa lành không bắt đầu bằng phán xét, mà bằng sự nhận ra và ôm lại đứa trẻ bên trong với lòng dịu dàng.
Đứa trẻ năm xưa không cần bị sửa; nó chỉ cần cuối cùng được ôm.